Fiskalno opterećenje i poreska evazija

Autor: Danijela Buila

Reviziju sproveo : Ivan Stefanović

Februar, 2016

Uvod

 

Izvršavanje brojnih i obimnih funkcija i zadataka koje svaka država ima u savremenim uslovima nužno nalaže postojanje odgovarajućih materijalnih sredstava. Naime, da bi mogla uopšte da pristupi izvršavanju brojnih i obimnih javnih rashoda, savremena država mora da raspolaže odgovarajućim javnim prihodima. Najznačajnija vrsta javnih prihoda su porezi čije postajanje se ne vezuje samo za savremenu džavu već datira dugi niz godina. Porez niko ne plaća dobrovoljno već se njegova naplata vrši prinudno, na osnovu suvereniteta, moći i sile države. Da ne bi došlo do visokog fiskalnog opterećenja građana a time i izbegavanja plaćanja poreza tj. poreske evazije, seljenju kapatila u poreske rajeve i ugrožavanju celog sistema, porezu kao instrumentu javnih prihoda svaka država posvećuje neizmernu pažnju.

1.Fiskalno opterećenje

1.1. Pojam fiskalnog opterećenja

 

Jedno od ključnih pitanja koje se postavlja u savremenom svetu svakako je pitanje visine učešća javnih rashoda, odnosno javnih prihoda u narodnom dohodku tj.društvenom proizvodu neke zemlje u toku jedne kalendarske godine. Različiti autori različito nazivaju i definišu gore navedenu tezu, pa tako u literaturi osim naziva fiskalno opterećenje možemo pronaći i nazive fiskalni pritisak, koeficijent fiskalnog opterećenja i slično.  U stranoj literaturi fiskalni pritisak se definiše kao odnos između obaveznih davanja, s jedne strane, i društvenog proizvoda, odnosno izvora kojima raspolažu fizička i pravna lica, socijalne grupe, ili teritorijalni kolektiviteti, s druge strane.[1]

Kada se računa fiskalno opterećenje ostaje potreba da se što preciznije odrede i deljenik i delilac. Deljenik treba definisati kao sumu svih javnih prihoda dažbinskog, fiskalnog tipa. Praktično, u deljeniku treba obuhvatiti svu sumu u toku jedne godine naplaćenih poreza, doprinosa za obavezno socijalno osiguranje, taksa, naknada, kazni i drugih obaveznih, javnih dažbina naplaćenih na svim nivoima društveno-političke organizovanosti. U deljenik se ne uključuju nedažbinski, nefiskalni javni prihodi kao što su javni zajam, donacije, prihodi po osnovu privatizacije, prihodi javnih preduzeća,  prihodi koje svojim radom ostvare organi uprave i dopunske prihode političko-teritorijalnih zajednica. U deliocu se iskazuje godišnji bruto društveni proizvod po tržišnim cenama. Prema tome, fiskalno opterećenje predstavlja količnik javnih prihoda i društvenog proizvoda jedne zemlje u jednoj kalendarskoj godini i iskazuje se prema sledećoj formuli:[2]

Fo= Sd/ Dp x 100

*Fo-izračunato fiskalno opterećenje u procentima, Sd-zbir svih javnih prihoda dažbinskog tipa, Dp- godišnji bruto domaći proizvod po tržišnim cenama konkretne godine (GDP).

1.2. Vrste fiskalnog opterećenja

 

Fiskalno opterećenje možemo da posmatramo kao:

  1. Globalno- odnosi se na čitavu zemlju i za čitavu kalendarsku godinu. Ono se utvrđuje kao odnos ukupnih dažbinskih javnih prihoda i ukupnog društvenog proizvoda u jednoj zemlji i u jednoj kalendarskoj godini.
  2. Parcijalno-a). Utvrđuje koliko je društveni proizvod konkretne zemlje opterećen nekom vrstom dažbinskih javnih prihoda. Reč je o odnosu (učešću) pojedinog dažbinskog javnog prihoda u bruto društvenom proizvodu.

                b). Pokazuje obim fiskalnog opterećenja društvenog proizvoda dažbinskim javnim prihodima na nivou regiona, opštine ili grada.

                c). Posmatra se sa nivoa konkretnog poreskog obveznika, bilo pravnog ili fizičkog lica, za period od jedne godine. U odnos se dovode ukupni dažbinski javni prihodi koje je lice platilo i njegov ukupan prihod.[1]

1.3. Relativni poreski pritisak

I dalje je reč o fiskalnom opterećenju, ali dovedenom u vezu sa svim koristima koje se kroz javne rashode vraćaju poreskim obveznicima. Realna težina fiskalnog tereta ne zavisi samo od visine fiskalnih prihoda već i od toga kako se fiskalni prihodi upotrebljavaju. Jer ako se javni rashodi racionalno upotrebe na uvećanje proizvodnje i društvenog proizvoda, na unapređenje privrede i obezbeđivanje novih socijalnih ustanova, onda fiskalno opterećenje može da bude i povećano a da to ne smeta ni privredi ni pojedincima jer se na taj način zadovoljavaju opšte i zajedničke potrebe. Drugim rečima, ako se fiskalni prihodi vraćaju privredi u obliku subvencija, te stanovništvu u obliku socijalnih davanja, odnosno na nke druge načine, njihov pritisak je manji nego što to prema podacima o izdavanjima izgleda. Tako opterećenje društvenog proizvoda od 25% može da bude visoko, a opterećenje od 45% podnošljivo.

2.Poreska evazija

2.1. Pojam poreske evazije

Poreska evazija ili izbegavanje plaćanja poreza predstavlja jedan od efekata poreza koji se ispoljava u otporu plaćanja poreza kod poreskog obveznika, odnosno konačnog poreskog platca. Plaćanje poreza umanjuje ekonomsku snagu lica koja su ponela njegov teret, pa je logično njihovo odbrambeno reagovanje. Faze takvog reagovanja su:

  1. Faza u kojoj se javljaju signalna dejstva oporezivanja kroz efekat supstitucije
  2. Faza u kojoj dolazi do prevaljivanja poreza kroz cenovni efekat
  3. Faza u kojoj se javljaju efekti posle incidence kroz poresku difuziju.[1]

Kao što je već rečeno, u osnovi  poreske evazije se nalazi otpor plaćanju poreza, a sam intenzite otpora zavisi od mnogih elemenata kao što su visina poreskog opterećenja, namena trošenja prikupljenih sredstava, poreskog oblika, percepcije javnosti da li je poreski sistem pravičan ili nije i dr. Postoji, u većoj ili manjoj meri, u svim poreskim sistemima. [2]

2.2.Vrste poreske evazije

 

Izbegavanje plaćanja poreza može da ima oblik zakonite (dozvoljene ili dopuštene) poreske evazije i nezakonite (nedopuštene) poreske evazije poreza.

Zakonita evazija obuhvata postupke poreskog dužnika kojima se izbegava plaćanje poreza, u potpunosti ili delimično, koji ne predstavljaju povredu zakona.

1.Prvi oblik zakonite evazije predstavlja legitimno izbegavanje (minimizovanje) poreza, koje se javlja u vidu uzdržavanja od potrošnje oporezovanih proizvoda, supstitucije oštrije oporezovanih artikala blaže oporezovanim, iskorišćavanja zakonom pružene poreske olakšice u vidu ubrzane amortizacije pojedinih osnovnih sredstava i slično.

2.Drugi oblik zakonite evazije predstavlja neprihvatljivo (nelegitimno) minimizovanje poreske obaveze, neprihvatljivo u smislu da, iako zakon nije prekršen, dolazi do onemogućavanja ostvarivanja ciljeva radi kojih je donet. Radi se o pokušaju poreskog dužnika  da smanji poresku obavezu na nivi koji je niži od nivoa koji je zakonodavac nameravao da postigne, s obzirom na dati dohodak i na date poslovne sposobnosti. Mere protiv neprihvatjive zakonite evazije su sledeći testovi: test namere, test postojanja elementa artificijelnosti, test poreske uštede, test postojanja rešenjea nadlešnog poreskog organa.

Nezakonita evazija obuhvata postupke poreskog dužnika usmerene na izbegavanje plaćanja poreza kojima se krši zakon. Ti postupci se svode bilo na sam čin neplaćanja poreza, u potpunosti ili delimično, bilo na propuštanje da se postupi u skladu sa zahtevima iz poreskog upravnog odnosa koji su poreskom dužniku nametnuti da bi se obezbedilo da glavna poreska obaveza bude ispunjena (da podnese poresku prijavu, da uredno vodi poslovne knjige, da dopusti poresku kontrolu i dr.). Nezakonita evazija će postojati ako je povređen zakon, no poreski zakoni su od zemlje do zemlje različiti, pa se isto ponašanje u jednoj državi može kvalifikovati kao nezakonito, dok u drugoj to ne mora biti slučaj.[1] Sa aspekta razmera evazije, možemo je podieliti na potpunu i delimičnu. Potpunu nezakonitu poresku evaziju imamo kada poreski obveznik uopšte ne prikaže elemente bitne za oporezivanje (ne prikaže prihode, prikrije podatke…). Delimično nezakonito izbegavanje poreza imamo kada je poreski obveznik prijavio svoju poresku obavezu ali nije potpuno i pravilno iskazao činjenice bitne za oporezivanje (nije uključio sve prihode, rashodi sadrže stavke koje se ne priznaju u poreske svrhe i sl.).

Sa aspekta vrste poreza koja se izbegava razlikujemo poresku utaju I  krijumčarenje.

        Mere protiv nezakonite poreske evazije su:

  • Snabdevanje nadležnih poreskih i carinskih organa odgovarajućom opremom za otkrivanje i sprečavanje kontrabande
  • Obezbeđivanje saradnje između tih organa i drugih državnih organa
  • Nametanju različitih obaveza poreskim dužnicima kao što su vođenje poslovnih knjiga, uplate preko finansijski institucija i sl.
  • Primerena obuka poreskih insprektora
  • Nastojanje da se podigne opšta poreska kultura i moral stanovništva
  • Svođenje poreskog tereta u razumne okvire, ublažavanje dejstva faktora koji doprinose formiranju otpora plaćanja poreza i dr.

Zaključak

 Na kraju, neophodno je postaviti pitanje: Da li je poresko opterećenje previsoko? Za državu nikad, za poreskog obveznika uvek. Odgovor ili rešenje ovog problema leži u konstantnom seljenju, mobilnosti kapitala i ekonomske aktivnosti između zemalja u kojima postoje bolji uslovi poslovanja i pronalaženje ravnoteže koja je zlatno pravilo ekonomije. Tako poreski rajevi i offshore bankarstvo dobijaju na značaju, posebno danas kada s jedne strane, ne postoje granice ni za ljude ni za poslovne aktivnosti, a sa druge i dalje traje svetska ekonomska kriza.

Literatura:

[1] G. Tixier i G. Gest, Droit fiscal, III zdanje L.G.D.J., Paris 191, str. 33-57

[2] Marko Radičić I Božidar Raičević, Javne finansije, Beograd: DATA STATUS, 2011, str 18-19

[3] Marko Radičić I Božidar Raičević, op.cit., str. 20-21

[4] M.Hanžeković, Fiskalno opterećenje dohotka fizičkih osoba u Jugoslaviji i nekim privredno razvijenim zemljama, Finansijska praksa, 1984., str.77

[5] Marko Radičić I Božidar Raičević, op.cit., str. 139

[6] Ivan Milenković, Specifični oblici međunarodnog bankarstva, Bečej: Proleter, 2015., str. 35

[7] Marko Radičić I Božidar Raičević, op.cit., str.138-141